De steen, 6 jaar na restauratie |
Vóór restauratie |
Het schijnt dat in de 16de en 17de eeuw,
bij de bouw van een min of meer belangrijke stenen
brug of sluis
het stadsfabriekambt er voor zorgde dat de
monumentaliteit benadrukt werd
door het aanbrengen van een passende versiering,
meestal het wapen der stad met het jaartal van
voltooiing.
Het oudst bekende voorbeeld, gedateerd
1596, van zo’n brug/ sluissteen
zit sinds 1957 in de muur van de voormalige
synagoge, Nieuwe Uilenburgerstraat 91.
Het grote (132 x 145 cm) fors gehakte Amsterdamse
wapen, gehouden door twee leeuwen en bekroond
door
de Rudolfinistische kroon is afkomstig van de Oude
Haarlemmersluis.
Dit was de sluis welke lag in de, in 1882 tegelijk
met de Nieuwezijds Voorburgwal gedempte
Martelaarsgracht.
Over de sluis lag een brug die de
twee stukken Nieuwendijk met elkaar verbond.
Uit
oude gravures weten we dat de Torensluis over het
Singel,
gebouwd in 1648 als toenmalige breedste brug van de
stad, (42 meter !)
aan beide zijden voorzien was van twee grote
gebeeldhouwde cartouches met het stadswapen.
Wanneer en bij welke verbouwing/ vernieuwing deze
cartouches verwijderd zijn is niet bekend.
 |
Links:
Wapen afkomstig van de Oude
Haarlemmersluis
Boven:
Muur van de voormalige synagoge, Nieuwe
Uilenburgerstraat 91 |
Tot voor een paar jaar was het vrijwel niet bekend
dat de Sleutelbrug,
de stenen boogbrug over de Oudezijds Voorburgwal bij
de Grimburgwal ook voorzien was
van, in ieder geval een, gebeeldhouwd cartouche met
het stadswapen.
In de brugpijler aan de zijde van de Grimburgwal,
het dichtst bij het Huis op de drie Grachten, zat,
grotendeels verborgen achter de zware houten
wrijfstijlen,
een sterk verweerd en afgesleten bewerkt stuk
natuursteen.
Met enige moeite waren de resten van een cartouche
en de drie St. Andrieskruisen van het stadswapen te
herkennen.
In geen enkele stadsbeschrijving of- wandeling werd
deze unieke brugdecoratie genoemd.
Alleen de Voorlopige Monumentenlijst (1928, pag.
459) noemt brug en wapenschild.
Van de Sleutelbrug zijn alleen oude afbeeldingen
bekend gezien vanuit het noorden,
met het Oudezijds Herenlogement op de achtergrond;
hoe de brug er vanaf de kant van de Grimburgwal
uitzag weten we niet.
Gravure uit 1713, door onbekende maker
Grimburgwal gezien in oostelijke richting met links
de Sleutelbrug, in het midden de Gasthuispoort en
rechts het Oudezijds Herenlogement.
© Stadsarchief Amsterdam
Contact met de hoofdopzichter Waterbouw van de
Dienst Binnenstad resulteerde direct al
in het inkorten van de beide wrijfstijlen, zodat de
restanten van het cartouche in het zicht kwamen,
en een restauratieopdracht aan atelier Snoep en
Vermeer.
Tobias Snoep heeft in november 1999 zorgvuldig en
met kennis van zaken,
dat wat er nog over was van het cartouche met
restauratiemortel aangeheeld
en het wapenschild de Amsterdamse kleuren gegeven.
Over de bouw van de huidige stenen boogbrug is
weinig bekend.
Kruizinga (Amsterdam stad der duizend bruggen, 1973,
pag 64) zegt dat in 1702
de houten brug door een stenen welfbrug vervangen
werd.
Mij lijkt het waarschijnlijker dat al in 1647, toen
het Oudezijds Herenlogement gebouwd werd,
de oude, niet representatieve houten brug door een
stenen boogbrug vervangen werd.
Aan de zijde van het logement, waar de gasten dus
uitzicht op hadden,
kreeg de nieuwe brug een of twee cartouches met het
stadswapen.
Het ornament van het cartouche past in ieder geval
beter bij 1647 dan bij 1702.
De Sleutelbrug zou dan dus 1 jaar ouder zijn dan de
Torensluis,
gebouwd in 1648 en in alle litteratuur als oudste
stenen boogbrug aangemerkt.
Opmerkelijk is het dat aan de kant van de
Grimburgwal grote blokken natuursteen verwerk zijn
in de brugbogen en in de landhoofden.
Het is, voor zover we weten de enige Amsterdamse
brug waarbij dit het geval is.
Onno Boers |
