Home  Over geveltekens  Resultaten  Verdwenen  Gevonden  Links  Word lid!  Contact  Zoeken
Overzicht van de Amsterdamse gevelstenen

 
SLEUTELBRUG GRIMBURGWAL 
Wapencartouche met wapen van Amsterdam
 

De steen, 6 jaar na restauratie

Vr restauratie
 
Het schijnt dat in de 16de en 17de eeuw,
bij de bouw van een min of meer belangrijke stenen brug of sluis
het stadsfabriekambt er voor zorgde dat de monumentaliteit benadrukt werd
door het aanbrengen van een passende versiering, meestal het wapen der stad met het jaartal van voltooiing.
Het oudst bekende voorbeeld, gedateerd 1596, van zon brug/ sluissteen
zit sinds 1957 in de muur van de voormalige synagoge, Nieuwe Uilenburgerstraat 91.
Het grote (132 x 145 cm) fors gehakte Amsterdamse wapen, gehouden door twee leeuwen en bekroond
door de Rudolfinistische kroon is afkomstig van de Oude Haarlemmersluis.
Dit was de sluis welke lag in de, in 1882 tegelijk met de Nieuwezijds Voorburgwal gedempte Martelaarsgracht.
Over de sluis lag een brug die de twee stukken Nieuwendijk met elkaar verbond.

Uit oude gravures weten we dat de Torensluis over het Singel,
gebouwd in 1648 als toenmalige breedste brug van de stad, (42 meter !)
aan beide zijden voorzien was van twee grote gebeeldhouwde cartouches met het stadswapen.
Wanneer en bij welke verbouwing/ vernieuwing deze cartouches verwijderd zijn is niet bekend.
 


Links:
Wapen afkomstig van de Oude Haarlemmersluis
Boven:
Muur van de voormalige synagoge, Nieuwe Uilenburgerstraat 91

Tot voor een paar jaar was het vrijwel niet bekend dat de Sleutelbrug,
de stenen boogbrug over de Oudezijds Voorburgwal bij de Grimburgwal ook voorzien was
van, in ieder geval een, gebeeldhouwd cartouche met het stadswapen.
In de brugpijler aan de zijde van de Grimburgwal, het dichtst bij het Huis op de drie Grachten, zat,
grotendeels verborgen achter de zware houten wrijfstijlen,
een sterk verweerd en afgesleten bewerkt stuk natuursteen.
Met enige moeite waren de resten van een cartouche
en de drie St. Andrieskruisen van het stadswapen te herkennen.
In geen enkele stadsbeschrijving of- wandeling werd deze unieke brugdecoratie genoemd.
Alleen de Voorlopige Monumentenlijst (1928, pag. 459) noemt brug en wapenschild.
Van de Sleutelbrug zijn alleen oude afbeeldingen bekend gezien vanuit het noorden,
met het Oudezijds Herenlogement op de achtergrond;
hoe de brug er vanaf de kant van de Grimburgwal uitzag weten we niet.


Gravure uit 1713, door onbekende maker
Grimburgwal gezien in oostelijke richting met links de Sleutelbrug, in het midden de Gasthuispoort en rechts het Oudezijds Herenlogement.
Stadsarchief Amsterdam

Contact met de hoofdopzichter Waterbouw van de Dienst Binnenstad resulteerde direct al
in het inkorten van de beide wrijfstijlen, zodat de restanten van het cartouche in het zicht kwamen,
en een restauratieopdracht aan atelier Snoep en Vermeer.
Tobias Snoep heeft in november 1999 zorgvuldig en met kennis van zaken,
dat wat er nog over was van het cartouche met restauratiemortel aangeheeld
en het wapenschild de Amsterdamse kleuren gegeven.

Over de bouw van de huidige stenen boogbrug is weinig bekend.
Kruizinga (Amsterdam stad der duizend bruggen, 1973, pag 64) zegt dat in 1702
de houten brug door een stenen welfbrug vervangen werd.
Mij lijkt het waarschijnlijker dat al in 1647, toen het Oudezijds Herenlogement gebouwd werd,
de oude, niet representatieve houten brug door een stenen boogbrug vervangen werd.
Aan de zijde van het logement, waar de gasten dus uitzicht op hadden,
kreeg de nieuwe brug een of twee cartouches met het stadswapen.
Het ornament van het cartouche past in ieder geval beter bij 1647 dan bij 1702.
De Sleutelbrug zou dan dus 1 jaar ouder zijn dan de Torensluis,
gebouwd in 1648 en in alle litteratuur als oudste stenen boogbrug aangemerkt.
Opmerkelijk is het dat aan de kant van de Grimburgwal grote blokken natuursteen verwerk zijn
in de brugbogen en in de landhoofden.
Het is, voor zover we weten de enige Amsterdamse brug waarbij dit het geval is.

Onno Boers

 

Terug