In mei 2009 werd, door een financiële bijdrage van het Haagse Levi Lassenfonds,
de VVAG in de gelegenheid gesteld de gevelsteen DE PELLEKAEN
in de zijgevel van Rapenburgerplein 9, door Wil Abels te laten restaureren.
Het, door een 19^de eeuwse profielrand omgeven reliëf zat zo dik onder diverse verflagen
dat enorm detailverlies was opgetreden en de tekst op de onderrand vrijwel onleesbaar was geworden.
Na moeizame verwijdering van de verfkorst bleek dat het reliëf,
op een paar kleine beschadigingen aan de rand na, gaaf bewaard was gebleven.
Ook kwam de originele gefrijnde rand van het reliëf weer tevoorschijn. 

In het pand Rapenburgerplein was ooit het Nederlandsch Israëlitisch Ziekenhuis gevestigd.
In het boek Joods Amsterdam schrijven Jan Stoutenbeek en Paul Vigevena op pag. 42 er het volgende over:
“Een pelikaan die haar jongen voedt met haar eigen bloed
is de fraaie afbeelding in de gevelsteen van het bescheiden hoekhuis Rapenburgerplein 9.
Dit door de Portugese gemeente gebruikte symbool verwijst naar de liefdadige achtergrond van het pand
waar in 1804 het eerste joodse ziekenhuis werd ingericht, het Nederlandsch Israëlitisch Ziekenhuis.
In 1885 verhuisde het ziekenhuis naar de Nieuwe Keizersgracht.
Nadien kreeg de veel kleinere Portugees Israëlitische gemeente
de beschikking over het ziekenhuis aan het Rapenburgerplein.
Toen is ook de gevelsteen aangebracht”.  

Dit laatste is onjuist, de gevelsteen is van veel oudere datum.
In 1875 signaleerde Jhr. Suasso de steen al in de zijgevel (Schetsboek pag. 195)
en in een artikel in het maandblad Amstelodamum (1936-pag. 68) toont M. Boas aan
dat volgens het Begraafregister van het Sint Antonius Kerkhof in 1648
de huisnaam De Pellecaen in verband met het hoekhuis voorkomt. 

Het is niet verwonderlijk dat Stoutenbeek/ Vivegeno de gevelsteen met de pelikaan
foutief in verband brengen met de ziekenhuisfunctie die het pand in de 19^de eeuw had.
Een pelikaan, op haar nest zittend, haar jongen voedend met haar eigen bloed,
geldt al heel lang als symbool van de zelfopofferende liefde
en raakte later in zwang als symbool voor sociale en medische zorg.



Vinkenstraat 119

De bron van dit verhaal is de Phisiologus, een Grieks geschrift uit de tweede eeuw na Christus.
Daar wordt beschreven dat de jonge pelikaantjes de moeder in het gezicht pikken.
Deze doodt haar kinderen maar krijgt na drie dagen spijt.
De moeder pikt met haar snavel haar zijde open en wekt haar jongen met dat uitvloeiende bloed weer tot leven.

Het verhaal zal ontstaan zijn doordat de pelikaan, zittend op haar nest,
haar jongen voedt met roodachtig, halfverteerd voedsel uit haar keelzak.
Ook krijgen sommige soorten in de broedtijd enkele rode vlekken op de borst en de keelzak.
Daar tot in de 17^de eeuw een juiste afbeelding van een pelikaan onbekend was,
heeft de vogel op vrijwel alle oude gevelstenen met “pelikanen”
niet de kenmerkende grote lange snavel met keelzak, maar eerder een korte roofvogelachtige snavel.
 

         
Drie Amsterdamse pelikanen die een goede opknapbeurt zouden kunnen gebruiken.
Van links naar rechts: Prinseneiland 269- 283, Matrozenhof (zn), Oudezijds Kolksteeg (zn)

Bij “moderne” gevelstenen met pelikanen heeft de beeldhouwer wel gestreefd
naar een naturalistische uitbeelding van de vogel.
Fraaie voorbeelden hiervan zijn: Henri Polaklaan 6-10,
boven een ingang van het voormalige Portugees Israëlitische Ziekenhuis uit 1916,
op het Linnaeushof, (Watergraafsmeer) in de gevel van de kerk van de Martelaren van Gorkum,
een werk van Lambertus Zijl uit 1929,
en als vrijstaand beeld op de hoek van Leidsestraat en Prinsengracht uit 1926. 

Gebruikte litteratuur: 

Jan Stoutenbeek en Paul Vigeveno. Joods Amsterdam (2003)
Sigrid und Lothar Dittrich. Lexicon der Tiersymbole.
Tiere als Sinnbilder in der Malerei des 14.-17. Jahrhunderts. (2005)