Home  Over geveltekens  Resultaten  Verdwenen  Gevonden  Links  Word lid!  Contact  Zoeken
Overzicht van de Amsterdamse gevelstenen

 
ELANDSSTRAAT 13 Gevelsteen DE WITTE VALK 1745
 

De oude situatie 

Uit de oude gevel genomen op 28 juni 1999

In 1648 bezat de droogscheerder Laurens Harpertsz twee huizen naast elkaar in de Elandsstraat. Onder het ene pand, het latere nr. 13, liep een gang, later de Zwarte Arendsgang geheten, naar het achtererf waar een aantal huisjes stonden. Tussen 1649 en 1655 werden vier van deze huisjes verkocht door Laurens Harpertsz. In de verkoopaktes wordt vermeld dat deze pandjes in een gang liggen achter het huis waar ‘de Drie Witte Valcken’ uithangen. Het pand waar de gang onderdoor liep werd aangeduid als ‘de Witte Valcken’.

In 1649 verkopen de erven van Laurens Harpertsz het pand, omschreven als: een huis en erf in de Elandsstraat z.z., waar ‘ de Witte Valcken’ uithangen. Ook wordt met nadruk de ‘gemene gang die bij dit huis overtimmerd is’ genoemd. Koper voor fl. 2114.-.- is Frederick Hendricksz, kleermaker van beroep. Een kleine bijzonderheid in de akte vermeld( ..?), is dat het ruimen van het secreet, dat ook door de bewoners van de Drie Witte Valcken gebruikt en onderhouden wordt, plaats moet vinden via de gang onder de Witte Valcken. In 1662 werd echter overeengekomen dat de helft van de inhoud van het secreet door het huis van de buurman en de andere helft via de gang afgevoerd moet worden. Er moet op gelet worden dat bij beide zijden evenveel tobbekens faecalien doorgaan…

Tien jaar later verkoopt kleermaker Frederick het pand. In de koop/verkoopakte worden de uithangende Witte Valcken weer genoemd en ook de strofe over het ruimen van het secreet wordt letterlijk overgenomen. In elke latere 17de eeuwse akte worden de uithangende Witte Valcken genoemd, pas in 1734, als meester bakker Jacques Galup het pand koopt voor fl. 4000.-.- staat in de omschrijving ‘een huis, daar vanouds “de Witte Valcken” hebben uitgehangen, met achterhuis en erf aan de Elandsstraat’. In 1734 was het uithangteken kennelijk, indien we uitgaan van de letterlijke tekst, niet meer aanwezig.

De huidige gevelsteen DE WITTE VALK draagt het jaartal 1745, Dit jaartal heeft mogelijk te maken hebben met een forse verbouwing c.q. nieuwbouw van het pand in dat jaar. In de, door Hans Brandenburg onderzochte archiefstukken wordt hier echter niet over gerept. In een akte van 1759 staat dat ‘bij het huis stonden en staan vanouds “de Witte Valcken” in de gevel’. Vrijwel dezelfde bewoording wordt in 1761 gebruikt: bij het huis staan nu of vanouds ‘de Witte Valcken’ in de gevel. Hetzelfde in een koop/verkoopakte van 1780. Deze benaming is merkwaardig want het onderschrift van de steen, die door Suasso nog als fronton beschreven wordt is toch duidelijk DE WITTE VALK.
 
DE WITTE VALK na de restauratie

DE GEVELSTEEN

In het Schetsboek van Jhr. Suasso (1875) staat op pag. 58: Elandstraat 13:In de nok een vogel, eronder De Witte Valk.

Hij tekent de steen als een halfronde vulling van het fronton van een hals-of klokgevel. Hoe deze gevel er oorspronkelijk uitgezien heeft is niet bekend. In het Stadsarchief is wel een verbouwingstekening uit 1884 van Elandsstraat 13, maar jammer genoeg geen tekening van het oorspronkelijke pandje. De verbouwing is echter niet volgens deze tekening uitgevoerd; op de tekening is het pand drie ramen breed, het nieuwe pand kreeg twee ramen.
Wel is op de verbouwingstekening de gang onder het pandje duidelijk aangegeven.

In ieder geval is bij deze verbouwing de gevelsteen bewaard gebleven en herplaatst hoog in de gevel, boven de vensters van de tweede verdieping. Daar bleef de Witte Valk onopgemerkt door alle latere gevelsteenbeschrijvers ( Van Arkel en Weissman 1905, Voorlopige Monumentenlijst 1928, Alings 1949) totdat ondergetekende in het blad Binnenstad van juli 2000 kon melden dat, in overleg met Woningbouwvereniging Eigen Haard de steen met de valk een goede plek in de te realiseren nieuwbouw van architectenbureau SCALA zou krijgen.

Door een misverstand werd DE WITTE VALK toen niet schoongemaakt, hij zat dik onder de witte verf, maar kreeg wel de huidige fraaie plek boven de ingangspartij. In de zomer van 2014 kon Wil Abels de steen alsnog van de dikke verflagen ontdoen en de valk de juiste kleuren geven.

De witte valk (Falco rusticolus) is de Groenlandse witte giervalk, die vanouds als de edelste en meest waardevolle van alle roofvogels wordt beschouwd. In de Middeleeuwse diplomatie speelde hij als geschenk een grote rol, waarbij niet alleen zijn opvallende jachtprestaties maar ook het kenmerkende witte verenkleed geestdrift opwekte.

Een bevredigende oplossing waarom speciaal deze witte valk als uithangteken in de Elandsstraat gebruikt werd, hebben we nog niet gevonden.

Onno Boers, met dank aan Hans Brandenburg voor het huisonderzoek.
 

 

Terug